Dick Swaab: “Homoseksualiteit ontstaat in de hypothalamus” (+ video)

Prof dr. Dick Swaab is een breingeleerde met controversiële gedachten. Sommigen horen hem liever niet.

“Wij zijn niet zo speciaal”, Kris Vanmarsenille, Gazet van Antwerpen, 26.11.2011

Hersenen zijn hot, zo bleek ook weer tijdens de Boekenbeurs waar tientallen nieuwe titels over onze ‘little grey cells’ in de rekken lagen. Maar geen enkel hersenboek is zo hip als dat van de Nederlandse neurobioloog Dick Swaab (67): Wij zijn ons brein. 240.000 verkochte exemplaren is niet slecht voor een kloefer van 464 bladzijden waarin weinig sexy organen als de ‘hypothalamus’ en de ‘amygdala’ de hoofdrol spelen. Zoals de titel doet vermoeden, geeft Swaab de hoofdprijs aan onze hersenen: de spil van ons denken, doen en laten. De gerenommeerde wetenschapper die met zijn bevindingen in ene moeite over de psychologie, sociologie en criminologie heenwalst, is op zijn minst controversieel te noemen.

Dick Swaab is dertig jaar lang directeur geweest van het Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek en hij heeft ongeveer evenveel jaar lesgegeven aan de Universiteit van Amsterdam. Hij heeft veel wetenschappelijke publicaties op zijn naam en begeleidde zo’n 75 promovendi. Niet alleen in Nederland, ook in China waar hij sinds de jaren 1990 les geeft aan drie universiteiten. In september is zijn bestseller Wij zijn ons brein voorgesteld op de opening van The Beijing International Book Fair.

En toch heeft Swaab het de jongste jaren wat minder druk, vertelt hij als we hem vragen waarom Wij zijn ons brein precies nu uitkomt. Swaab kwam immers al zeer lang geleden, in de loop van de jaren 1980, tot de conclusie dat de verschillen tussen mannen en vrouwen hun oorsprong in de hersenen hebben en niet, zoals tot dan werd aangenomen, in sociale factoren. Waarom dan nu pas dit boek?

Dick Swaab: “Ik was net klaar met The Human Hypothalamus, een wetenschappelijk handboek van 1000 pagina’s, voor leken onleesbaar, toen de Nederlandse krant NRC Handelsblad me vroeg in een column antwoord te geven op vragen van lezers. Ik heb er een veertigtal geschreven en veel plezierige reacties gehad. Het duurde dus niet lang of uitgeverijen kwamen me vragen er een boek van te maken. Ik heb ze steeds het bos in gestuurd, maar ze waren zo vasthoudend dat ik uiteindelijk niet anders kon. Ik had nooit gedacht dat het zo’n vaart zou lopen. De uitgeverij ook niet trouwens, want een eerste druk was goed voor 3000 exemplaren.

Intussen wordt er over de hypothalamus gesproken als over het’ kwabje van Swaab’. In uw boek bent u inderdaad zeer enthousiast over dit minuscule orgaantje. Wat doet het precies?

De hypothalamus (Swaab corrigeert me, hij legt de nadruk op de eerste a, red.) is zo groot als het eerste kootje van je duim, vrij klein dus. Het ligt centraal in de hersenen en is onmisbaar. Het bestaat uit groepjes hersencellen met hele specifieke functies. De functie van de hypothalamus als geheel kan je omschrijven als noodzakelijk voor het overleven van het individu en het overleven van de soort. De hypothalamus is betrokken bij geheugenprocessen, maar ook bij de voortplanting, eten en drinken, de seksuele oriëntatie, het gevoel vrouw of man te zijn, gedragingen als agressie, gevoelens als verliefdheid en erotiek. Het punt is dat alle eigenschappen die we karakter noemen en al onze mogelijkheden en beperkingen worden vastgelegd in het brein tijdens de vroege ontwikkeling in de baarmoeder en tijdens de eerste levensjaren. Vanaf dan zíjn we dus ons brein, want al onze kenmerken zijn dan al opgeslagen. Hersenonderzoek is dus ook niet alleen het zoeken naar de oorzaak van hersenziekten, maar ook een zoektocht naar de vraag waarom we zijn zoals we zijn, een zoektocht naar onszelf.

U schakelt de invloed van onze sociale omgeving volledig uit?

Er wordt altijd gevraagd hoeveel procent genetisch is en hoeveel procent omgeving. Het goeie antwoord is: 100 procent omgeving en 100 procent genetisch. En dan bedoel ik met omgeving de chemische omgeving in de baarmoeder en de taalomgeving waarin een kind terechtkomt onmiddellijk na de geboorte. Er bestaat wel interactie tussen de omgeving en het genetische, en die interactie wordt vastgelegd in hersenstructuren. Het zijn de hersencellen die informatie uit de omgeving en uit de rest van onze hersenen en lichaam integreren. Maar nogmaals, het is die hele hersenstructuur, die al heel vroeg wordt vastgelegd, die àl onze mogelijkheden en àl onze beperkingen bepaalt.

In België lijdt een op de vier mensen aan een psychische aandoening. Een cijfer dat de jongste 25 jaar enorm is toegenomen. Psychologen en psychiaters wijzen op de invloed van de ratrace die onze samenleving is geworden

Het aantal psychische aandoeningen is niet toegenomen. Het verschil is dat we nu anders reageren op anders zijn. Vroeger werd in een dorp geaccepteerd dat er een gestoorde dorpsgenoot was. Tegenwoordig moet je jong en fit zijn en goed functioneren, anders kom je in de problemen. Trouwens, als je weet hoe complex die prille hersenontwikkeling is, ben ik verbaasd dat met de meeste mensen alles zo goed gaat. Om dezelfde reden ben ik niet verbaasd dat het níet zo goed gaat met 5 of 10 procent van de mensen. Zij hebben pech gehad, en die pech kan resulteren in geestelijke achterstand of in een psychiatrische stoornis.

Dertien procent van de Belgen slikt antidepressiva. Is dat iets waarover we ons zorgen moeten maken?

Ik maak me meer zorgen over het slikgedrag van vrouwen tijdens hun zwangerschap. De meeste stoffen passeren immers via het kind en die kunnen permanente veranderingen in de hersenen aanbrengen. In Nederland rookt 12 procent van de zwangere vrouwen, 25 procent drinkt wel eens alcohol. De embryo’s zijn soms zeer gevoelig daarvoor en kunnen dus tijdens hun ontwikkeling grote schade oplopen. Net hetzelfde met geneesmiddelen die tijdens de zwangerschap worden genomen, en met bepaalde toxische stoffen in het milieu. De inname van alcohol, drugs, nicotine en geneesmiddelen tijdens de zwangerschap kan leiden tot leerstoornissen en -achterstand, depressie, angst en andere psychiatrische problemen, transseksualiteit, agressie, motorische, sociale of emotionele problemen…

Uw uitspraken zijn controversieel: Een pedofiel kun je niets verwijten, een crimineel ook niet, want het gedrag is al vastgelegd tijdens de vroege ontwikkeling. Opsluiting in de cel is niet altijd de juiste oplossing… om er maar enkele te noemen.

Over het algemeen worden mijn bevindingen gezien als controversieel omdat ze ingaan tegen wat men een hele lange tijd foutief heeft aangenomen als waarheid. Toen ik in 1989 vertelde dat een bepaald gebied in de hersenen van homo’s er anders uitzag dan dat van hetero’s, kreeg ik woedende reacties. Bommeldingen, dreigbrieven, ik moest mijn colleges onder bewaking geven. En ik dacht dat ik hen bevrijdde van een foutief oordeel… Als je ingaat tegen de mainstream ben je al gauw controversieel.

U bent onlangs opgeroepen als getuige in een pedofiliezaak, maar de rechter heeft dat geweigerd. Zit u verveeld met dit soort vragen?

Absoluut niet, als ik had gemogen, had ik getuigd. Pedofilie is net zoals homoseksualiteit en transseksualiteit voorgeprogrammeerd. Door genetische en andere vroege ontwikkelingsfactoren volgen de hersenen van een pedofiel een atypisch traject en ontstaan er in de baarmoeder al hersenverschillen. Een onderzoek naar wat die ontwikkelingsfactoren in de hand werken, lijkt evident, maar blijft helaas zeer moeilijk. Er rust een taboe op pedofilie en weinigen voelen zich geroepen om ermee te werken.

Een maatschappij moet kinderen toch beschermen tegen misbruik?

Het grootste deel van de pedofielen weet zijn impulsen te beheersen en pleegt geen delict. Heeft het zin degenen die dat wel doen te straffen, is dan de volgende vraag. Straffen doe je om herhaling te voorkomen, maar is een straf effectief? En hoe verander je gedrag dat in de vroege ontwikkeling geprogrammeerd is? Is een kind verantwoordelijk voor de combinatie van zijn genetische achtergrond en het roken van zijn zwangere moeder, waardoor hij adhd kreeg en met justitie in aanraking kwam? Bij pedofielen moet geval per geval worden nagegaan of impulsen kunnen worden beheerst. Chemische castratie (libidoremming met een geneesmiddel dat de werking van het testosteron tegengaat, red.) kan in sommige gevallen een oplossing zijn. Maar een pedofiel die zijn straf heeft uitgezeten vervolgens verbieden in een stad of straat te verschijnen is totaal fout. Dan liever zoals in Canada waar een groep vrijwilligers een pedofiel begeleidt. Op momenten dat de impulsen te sterk worden, kunnen ze dat samen bespreken. Het is bewezen dat je zo de herhalingskansen tot 75 procent vermindert.

U wil de leeftijd voor volwassen strafrecht van 18 jaar naar 25 jaar optrekken. Waarom?

Omdat de hersenstructuur pas rijp is vanaf die leeftijd. Met veel jongeren loopt het tijdens de puberteit mis omdat hun hersenen dan plots anders gaan functioneren en ze moeten leren daarmee om te gaan. Door een stijging van de testosteronspiegels neemt het risico op agressief en asociaal gedrag toe. Ongeveer een derde van de pubers komt in aanraking met politie en justitie, voor kleinere of grotere delicten. Ze opsluiten met beroepscriminelen is hetzelfde als ze een beroepsopleiding tot crimineel geven. Laat die jonge mensen hun schoolopleiding afmaken. In Nederland wil men het volwassen strafrecht op 16 jaar brengen én zwaarder straffen. Terwijl er geen enkele wetenschappelijke reden is om aan te nemen dat zwaardere straffen helpen. Je zou kunnen zeggen dat je jongeren moet straffen voor hetgeen ze hebben mispeuterd, dat klopt, maar zorg er dan voor dat het effectieve straffen zijn. Als je in de gevangenis rondkijkt, dan zie je jonge mensen van wie 90% thuishoort in de psychiatrie en niet in een cel. De universele afspraak is toch dat straffen voorbehouden zijn voor gezonde breinen!

Wat doe je dan met psychopaten?

Er zijn inderdaad mensen die zo schadelijk zijn voor de maatschappij dat ze de rest van hun leven moeten worden opgesloten, maar dat zijn uitzonderingen. Psychopaten zijn mensen die een ontwikkelingsafwijking hebben in het voorste deel van de hersenen. Deze prefrontale cortex, die zich langzaam ontwikkelt, maakt dat we onze impulsen in toom houden en dat we onze morele kaders in het oog houden. Er zijn mensen bij wie dit deel van de hersenen nooit volledig rijpt. Maar pas op, psychopaten kunnen zeer goed functioneren, je vindt ze zeker niet alleen in de gevangenis. Al evengoed aan de top van een bedrijf waar ze zonder verpinken 3000 mensen ontslaan. Iemand die je moreel niet verantwoordelijk kan stellen voor zijn daden, kan je wel om andere redenen straffen. Omdat er regels zijn na te leven, bijvoorbeeld Maar nogmaals: straffen moeten effectief zijn, net als geneesmiddelen. Nieuwe geneesmiddelen worden uitvoerig getest, met straffen gebeurt dat niet.

Iets anders, u zegt: religie hadden we beter niet uitgevonden?

Dat vind ik wel, ja. Religie houdt de groep bij elkaar, en dat heeft natuurlijk zijn voordelen, want dan sta je sterker. Het lost ook alle vragen op waarop geen antwoord is: god is het antwoord. Maar een ander gevolg is dat maar één geloof het ware is, het andere moet worden bestreden, vernietigd. Daar is al ontzettend veel ellende uit voortgekomen.

Is dit een wetenschappelijke uitspraak of een persoonlijke bedenking?

We zijn allemaal gevoelig voor spiritualiteit, de ene al wat meer dan de andere. De basis daarvan zijn kleine verschillen in het DNA, die te maken hebben met de chemische overdracht in de hersenen. Hierdoor word je geboren met een grotere of kleinere gevoeligheid voor spiritualiteit. Bovendien kom je terecht in een bepaald nest, een omgeving waarvan je niet alleen de taal overneemt, maar zo goed als alles. Je bent immers op een leeftijd dat je alles wat je ouders vertellen voor waar aanneemt. Als dat nest een religieus nest is, word je spiritualiteit ingevuld met die religie, en daar geraak je nooit meer vanaf. Ik vind het beter om mensen kritisch te leren denken in plaats van hen te leren wat ze moeten denken.

Beschaving is maar een vernisje. Racisme, etnische zuivering, het zit in ons brein?

Absoluut. Iedereen heeft vooroordelen, overal en altijd. De mens is groot geworden in de savanne waar hij in kleine groepen leefde. Als er een groep bij kwam, was er niet genoeg voedsel en moest je elkaar dus de hersenen inslaan om te overleven. In heel Europa is het aantal vluchtelingen toegenomen, en dus ook het racisme. Het is een voorgeprogrammeerde reactie.

Nog eentje: anorexia is aangeboren. Hoe komt het dan dat anorexia niet in ontwikkelingslanden voorkomt? Zouden die meisjes dan echt niet beïnvloed zijn door die graatmagere modellen?

Over het eerste heb ik geen statistieken. Ik weet wel dat ze in de ontwikkelingslanden veel honger lijden. Maar voor de rest ben je gevoelig voor anorexia of niet. Zo kom je de baarmoeder uit. Je kan wel proberen het gedrag wat bij te sturen door gedragstherapie.

U pleit ervoor dat inzichten uit de neurobiologie meer worden opgepikt door de politiek?

Uiteraard. Ik pleit in de eerste plaats voor veel meer voorzichtigheid tijdens de zwangerschap. Hierrond moet de overheid nog duidelijker campagnes voeren. Of adoptie bijvoorbeeld. Wacht er niet te lang mee, want kinderen die op zeer jonge leeftijd verwaarloosd zijn, hebben kleinere hersenen en duidelijke beperkingen inzake intelligentie, taal en fijne motoriek. Laat de politiek hier een duidelijk beleid uitbouwen.

U schakelt de invloed van onze sociale omgeving volledig uit?

Er wordt altijd gevraagd hoeveel procent genetisch is en hoeveel procent omgeving. Het goeie antwoord is: 100 procent omgeving en 100 procent genetisch. En dan bedoel ik met omgeving de chemische omgeving in de baarmoeder en de taalomgeving waarin een kind terechtkomt onmiddellijk na de geboorte. Er bestaat interactie tussen de omgeving en het genetische, en die interactie wordt vastgelegd in hersenstructuren. Het zijn de hersencellen die informatie uit de omgeving en uit de rest van onze hersenen en lichaam integreren. Maar nogmaals, het is die hele hersenstructuur, die al heel vroeg wordt vastgelegd, die al onze mogelijkheden en al onze beperkingen bepaalt.

In België lijdt een op de vier mensen aan een psychische aandoening. Een cijfer dat de jongste 25 jaar enorm enorm is toegenomen. Psychologen en psychiaters wijzen op de invloed van de ratrace die onze samenleving is geworden.

Het aantal psychische aandoeningen is niet toegenomen, dat is altijd zo geweest. Het verschil is dat we nu anders reageren op anders zijn. Vroeger werd in een dorp geaccepteerd dat enkele mensen niet veel konden, maar ze werden vriendelijk behandeld en mochten

Hypothalamus

De functie van de hypothalamus als geheel kan je omschrijven als noodzakelijk voor het overleven van het individu en het overleven van de soort.

De hypothalamus is betrokken bij geheugenprocessen, maar ook bij de voortplanting, het eten en drinken, de seksuele oriëntatie, het gevoel vrouw of man te zijn, gedragingen als agressie, gevoelens als verliefdheid en erotiek. Het punt is dat alle eigenschappen die we ‘karakter’ noemen en al onze mogelijkheden en beperkingen worden vastgelegd in het brein tijdens de vroege ontwikkeling in de baarmoeder en tijdens de eerste levensjaren. Vanaf dan zíjn we dus ons brein, want al onze kenmerken zijn dan al opgeslagen. Hersenonderzoek is dus ook niet alleen het zoeken naar de oorzaak van hersenziekten, maar ook een zoektocht naar de vraag waarom we zijn zoals we zijn, een zoektocht naar onszelf.

Controversieel

Zo kreeg neurobioloog Dick Swaab politiebescherming nadat hij uitspraken had gedaan over in de hersenen gevonden biologische kenmerken van homoseksualiteit. Hij kreeg bommeldingen, dreigbrieven en gaf colleges onder bewaking.

Prof. dr. Dick Swaab werd wereldberoemd met zijn werk over sekseverschillen in de hersenen.

Toen hij het eerste verschil in de hersenen van homoseksuele mannen ontdekte, werd zijn onderzoek zelfs controversieel, maar na afloop moesten de critici toegeven dat ze fout hadden gezeten. Die ontdekking was maar een klein onderdeel van de kern van het onderzoek: het feit dat al in de baarmoeder vrijwel alles al in onze hersenen wordt vastgelegd, ons karakter, onze capaciteiten en beperkingen en onze aanleg voor hersenziekten.

Dick Swaab is een internationaal werkend hersenonderzoeker, die een team leidt in het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen. Hij was hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam en dertig jaar lang directeur van het Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek. Hij schrijft voor een breed scala aan kranten en tijdschriften: van Nature tot en met NRC Handelsblad.

Voor zijn onderzoeken en publicaties, opgeteld een duizendtal titels, kreeg Dick Swaab tal van onderscheidingen. Zo werd zijn artikel in Nature over transseksualiteit in 1995 geselecteerd tot 1 van de 100 beste artikelen van dat jaar. Zijn wetenschappelijke faam bracht hem diverse gasthoogleraarschappen, waaronder die van Emil Kraepelin Professor aan het prestigieuze Max Planck Instituut voor Psychiatrie in München.

Een lezing door prof. dr. Swaab is altijd een zeer erudiete en bijzonder onderhoudende reis in een ‘box’ die daarna lang niet zo ‘black’ meer is.

Dit bericht werd geplaatst in Holebi, Media, Wetenschap en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s