Nepal heeft drie geslachten: “Gender is een 17de eeuwse uitvinding”

Bergland Nepal geeft tegenwoordig drie opties op officiële papieren: man, vrouw en ander. Volgens socioloog Joz Motmans (Universiteit Antwerpen) mogen we wat vlotter omgaan met de variatie die de biologie ons biedt.

‘Ons vakjesdenken is te strikt’, Nathalie Le Blanc, De Morgen, 29.01.2011

Het derde geslacht blijkt niet zo uitzonderlijk te zijn als wij westerlingen met onze rigide man-vrouwopdeling vaak willen geloven. In Nepal kun je bij de laatste volkstelling kiezen uit drie vakjes: Man. Vrouw. Ander. Het concept derde geslacht dekt veel verschillende ladingen, weet socioloog Joz Motmans van de Universiteit Antwerpen.

Joz Motmans: “We definiëren hoogstpersoonlijk wie we zijn, en de redenen waarom je niet in één van de twee traditionele vakjes past, kunnen heel uiteenlopend zijn. Er kunnen bijvoorbeeld zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken zijn, en dan noemen we dat interseksualiteit, terwijl transgender de koepelnaam is 0voor wie zich psychologisch een variant op de twee traditionele genders voelt. We besteden nog maar een paar jaar echt aandacht aan de specifieke problemen en noden van deze mensen. Er gebeurde wel al onderzoek vanuit medische of juridische hoek, maar ik ben in België de eerste sociale wetenschapper die op dat onderwerp doctoreert. In andere culturen ligt dat soms anders, daar deelt men iedereen niet zo strak in twee geslachten in.”

Baseren we ons voor die indeling dan niet op de biologie?

“Natuurlijk, maar de natuur is niet zo rechtlijnig als ze lijkt. Denk bijvoorbeeld aan loopster Caster Semenya, die onlangs zo veel stof deed opwaaien. Ons biologisch geslacht is niet puur een kwestie van XX- of XY-chromosomen. Ook de innerlijke (denk: baarmoeder, eileiders) en de uiterlijke geslachtskenmerken spelen een rol, net als de hormonen. Sommige baby’s hebben dan wel XY-chromosomen, maar ook een vagina. Bij interseksualiteit denken mensen vaak alleen aan hermafrodieten, die zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtsorganen hebben, maar er bestaan zo maar even zeventien verschillende vormen. Interseksualiteit is vrij zeldzaam, maar niet zo uitzonderlijk als je zou denken. Men vermoedt dat zo’n kleine 2 procent van de bevolking een vorm van interseksualiteit heeft. Twee op de honderd mensen, dus.”

Wat als er bij de geboorte twijfel bestaat over het geslacht van een baby?

“De Belgische wet geeft de artsen dan iets meer tijd om het uit te zoeken. Maar uiteindelijk moet elk kind als jongen of meisje ingeschreven worden. Eventuele afwijkingen worden omschreven als syndromen of problemen. Wij gaan hier in het Westen niet zo vlot om met de variëteit die de biologie ons biedt. Onze westerse maatschappij gaat uit van wat psychologe Suzanne Kessler de ‘biologische wetten’ noemt, met als belangrijkste stelregel dat iedereen ofwel man of vrouw is, en dat geslacht voor altijd vastligt. Alleen, de natuur is wat genuanceerder.”

Naast interseksuelen zijn er ook mensen die wel een duidelijk biologisch geslacht hebben, maar het gevoel hebben dat dat niet overeenkomt met hoe ze zich voelen.

“We maken sinds de jaren ’60 een onderscheid tussen geslacht en gender. Geslacht is het lichamelijke aspect, gender verwijst naar de sociale, culturele en psychologische invulling van je man- of vrouw-zijn. Door de rol die je kiest, je gedrag, de kleren die je draagt, toon je de wereld wie je denkt te zijn. Tussen geslacht en gender kan er een discrepantie zijn. Van travestie, waarbij iemand gewoon graag de kleding van het andere geslacht draagt, tot transseksuelen die met hormonen en operaties hun biologisch geslacht aanpassen zodat het bij hun zelfbeeld past. Ook hier is er een heel spectrum.”

Verrassend genoeg heeft noch interseksualiteit noch transgender iets te maken met seksuele oriëntatie.

“Klopt. Bij interseksuelen vind je zowel hetero’s als homo’s, en transgender heeft te maken met hoe je naar jezelf kijkt, niet met tot wie je je aangetrokken voelt. Niet alle travestieten zijn homo, en van de transseksuele vrouwen, die dus in een ‘mannelijke lichaam’ geboren zijn, valt zo’n 65 procent op vrouwen. Als ‘man’ waren zij heteroseksuelen, maar zodra ze vrouw zijn, worden ze als lesbisch omschreven. Dat toont de beperktheid van dit soort labels.”

Terwijl de beslissing van de Nepalese overheid om bij de volkstelling voor drie varianten van geslacht te gaan in het Westen de kranten haalt, is dat idee in veel andere culturen al lang ingeburgerd. In India, Pakistan en Bangladesh worden hijra’s ingehuurd om op feesten en ceremoniën hun zegen te geven. Ze hebben een religieuze functie. Hijra betekent: ‘geen man geen vrouw’. Het zijn meestal mannen, soms met interseksuele kenmerken, die voor een vrouwelijke gender kiezen, maar er is heel veel variatie mogelijk. In India kun je op je paspoort zelfs officieel kiezen uit drie geslachtsvakjes.

Thailand heeft dan wel geen officiële erkenning van kathoey’s, maar deze non-mannen, of lady boys, worden maatschappelijk wel aanvaard. In Polynesië worden mannen met een sterke vrouwelijke kant fa’afafin genoemd, een derde geslacht dat zowel met mannen, vrouwen als andere fa’afafin relaties kan hebben.

Ook in Indonesië, Oman en op de Filippijnen erkennen sommige groepen meer dan twee geslachten. Tijdens zijn jeugdjaren in Indonesië werd de Amerikaanse president Barack Obama trouwens een tijd opgevoed door een tranny nanny, een homoseksuele man die later lid werd van van travestietengroep Fantastic Dolls.

Bij de oorspronkelijke bevolking van de Amerika’s kenden veel stammen, van Nava-jo’s en Cheyenne tot Maya’s en Inca’s een soort van derde geslacht. Bij de Noord-Amerikaanse stammen werden ze Two Spirits of berdache genoemd, al is dat laatste intussen een scheldwoord. Ze werden ge- zien als mensen met zowel een mannelijke als een vrouwelijke ziel. En in de Domi- nicaanse Republiek worden guevedoches als meisjes opgevoed, maar in de puberteit worden ze jongens, omdat ze het genetische 5 alpha-reductase tekort hebben, waardoor hun hormonenhuishouding tilt slaat.

In Egyptische hiërogliefen had men het over mannen, vrouwen en sekhet, oftewel eunuchen, een term die in de Oudheid rond de hele Middellandse Zee gebruikt werd voor mensen die iets tussen man en vrouw waren. En in Albanië had je tot voor kort zogenaamde sworn virgins, vrouwen die zich als man kleedden en gedroegen, soms omdat ze dat zelf wilden, soms omdat er geen man in de buurt was om de boerderij te runnen of de erfenis op te eisen. Ze hadden de rechten en plichten van een man, maar bleven hun hele leven celibatair.

Hebben wij hier in het Westen altijd strikt volgens man/vrouw-lijnen gedacht?

Joz Motmans: “Neen. De Romeinen hadden een één-seksemodel, zij zagen geslacht als iets op een glijdende schaal. Elk mens had alle attributen, het hing er maar van af wat er naar buiten kwam. Ze maakten een onderscheid tussen echte mannen, echte vrouwen, vrouwelijke mannen of adrogyni en mannelijke vrouwen of viragines. De basis voor dat onderscheid was ‘gedrag’. Ze zagen mannelijkheid of vrouwelijkheid als een mengeling van biologie en cultuur. Dat idee bleef lang voortleven. Tot aan de 17de eeuw werd het geslacht van een baby niet eens geregistreerd, het bleef het gedrag dat uiteindelijk bepaalde welk etiket je kreeg. Er waren vrouwen die zich als man kleedden en gedroegen, om uiteenlopende redenen: transgender-gevoelens, of een manier om met hun lesbische geaardheid te leven, of een zucht naar avontuur, of gewoon geldgewin. Want als man konden vrouwen zelfstandig zijn en geld verdienen. Denk aan Jeanne d’Arc.

“Je moet de verslagen van rechtbanken uitpluizen om dat soort verhalen te vinden. Maar vanaf de 17de en 18de eeuw gelooft men niet langer in een gradueel verschil. Men gaat geloven dat het seksuele verschil tussen mannen en vrouwen onoverkomelijk is. Dat vrouwen zelfs polair tegengesteld zijn aan mannen. En daarmee was er geen plaats meer voor voor mensen die niet passen in de man/vrouw-vakjes.”

Als het over transseksualiteit gaat, lijkt het of mannen vaker die stap zetten.

“Vrouwen zijn in onze cultuur vrijer. Er kijkt niemand op van een vrouw die in pak rondloopt, maar een man die voor vrouwenkleren kiest, wordt niet getolereerd. Tussen 1993 en 2010 zijn er in België 507 mensen die zowel medisch als juridisch van geslacht veranderd zijn. 68 procent daarvan waren mannen die vrouw werden, amper 32 procent vrouwen werd een man. Volgens mij heeft dat te maken met het feit dat er in onze cultuur heel weinig ruimte is voor mannen om hun vrouwelijkheid te uitten, terwijl mannelijkheid bij vrouwen veel meer getolereerd word. Mannen zien zich dus genoodzaakt om drastischer maatregelen te nemen om in het reine te komen met hun genderidentiteit. Ik vind dat jammer, en het is au fond zelfs een kwestie van gelijke kansen, voor een keer in het nadeel van vrouwelijke mannen.”

Moeten we er in België dan ook voor ijveren dat we bij het aanvragen van ons paspoort kunnen kiezen uit drie vakjes als het op geslacht aankomt?

“Neen, want dat bevestigt het idee dat man/vrouw normaal is, en dat alles wat daar niet in past, een afwijking is. Mischien moeten we komen tot: geen vakjes. Waarom is het zo belangrijk dat we in geslachten ingedeeld worden? Voor het huwelijk of eventuele adoptie moeten we het niet laten, want dat kan hier al tussen mensen van hetzelfde geslacht. We streven ernaar om op elk vlak gelijke kansen te creëren. Dat zou allicht beter werken als we mensen niet per se in vakjes zouden duwen, maar iedereen de vrijheid laten om voor zichzelf uit te maken hoe ze zich willen omschrijven.”

Dit bericht werd geplaatst in Holebi, Media en getagged met , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op Nepal heeft drie geslachten: “Gender is een 17de eeuwse uitvinding”

  1. Pingback: Tweets that mention Nepal heeft drie geslachten: “Gender is een 17de eeuwse uitvinding” | Lacquemant -- Topsy.com

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s